Vermeden verbruik fossiele energie en emissie CO2

Gewijzigd op: 19 december 2025

Vermeden verbruik fossiele energie en emissie CO2

INHOUDSOPGAVE

1. Toelichting
2. Definities en verklaring van symbolen
3. Koppelingen naar relevante tabellen en artikelen
4. Bronnen en methoden
5. Meer informatie

1. TOELICHTING

Deze tabel bevat cijfers over het vermeden verbruik van fossiele energie en de vermeden emissie van kooldioxide (CO2). Cijfers worden zowel in absolute zin gepresenteerd als ten opzichte van de totale emissie van CO2 in Nederland.

Met het verbruik van hernieuwbare energie wordt het verbruik van fossiele energie vermeden en daarmee de uitstoot van CO2 die met het verbruik van fossiele brandstoffen zou zijn ontstaan. Hernieuwbare energie is energie uit wind, waterkracht, zon, bodem, buitenluchtwarmte en biomassa. Dit is energie uit natuurlijke processen die constant wordt aangevuld.

De gegevens kunnen worden uitgesplitst naar energiebron/techniek en naar toepassing (elektriciteit, warmte en vervoer).

Vanaf verslagjaar 2021 gelden er in het kader van de EU-Richtlijn Hernieuwbare Energie (2018) nieuwe duurzaamheidscriteria voor vaste en gasvormige biomassa verbruikt in installaties boven een bepaalde vermogensgrens. Alleen de vaste en gasvormige biomassa die aan deze duurzaamheidscriteria voldoen zijn meegenomen in de berekening van het vermeden verbruik van fossiele energie en emissie van CO2 in 2021.
Een uitzondering geldt voor biogas dat is ingezet voor de productie van groen gas. De huidige methode maakt geen onderscheid tussen duurzaam en niet-duurzame inzet van biogas voor de productie van groen gas. Hierin wijkt deze methode af van de bruto eindverbruik-methode gebruikt voor de meeste hernieuwbare energiestatistieken. Zie Protocol Monitoring Hernieuwbare Energie RVO CBS voor meer informatie over beide methodes.

Gegevens beschikbaar vanaf: 1990

Status van de cijfers:
De cijfers in deze tabel zijn definitief tot en met 2023, nader voorlopig voor het verslagjaar 2024.

Wijzigingen per december 2025:
Cijfers over 2021 en 2022 zijn gereviseerd en cijfers over 2023 en 2024 zijn bijgesteld.
De revisie heeft betrekking op verbeterde data over (bio)diesel en verbruik van mobiele werktuigen in de bouwnijverheid en de diensten. Hierdoor vindt er een verschuiving plaats van biodieselverbruik met energietoepassing vervoer naar energietoepassing warmte. Cijfers over diverse andere energiedragers en technieken zijn licht gewijzigd door het beschikbaar komen van nieuwe informatie.
De cijfers over “Bodemwarmte, warmtepompen” en “Buitenluchtwarmte” voor 2024 wijken af van de cijfers zoals gepubliceerd in de warmtepompentabel (StatLine-code 85523). De referentierendementen om de vermeden verbruiken en emissies te berekenen voor 2024 zijn in december 2025 gepubliceerd. Tijdens de update in november 2025 van de warmtepompentabel zijn de referentierendementen van 2023 gebruikt, wat voor het verschil tussen de cijfers zorgt.

Wijzigingen per juli 2025:
Cijfers over 2024 toegevoegd.

Wijzigingen per januari 2025
Cijfers over 2022 en 2023 zijn geactualiseerd. Hiermee zijn de cijfers over 2022 definitief.
De cijfers over “Bodemwarmte, warmtepompen” en “Buitenluchtwarmte” voor 2023 wijken af van de cijfers zoals gepubliceerd in de warmtepompentabel (StatLine-code 85523). De referentierendementen om de vermeden verbruiken en emissies te berekenen voor 2023 zijn in december 2024 gepubliceerd. Tijdens de update in november 2024 van de warmtepompentabel zijn de referentierendementen van 2022 gebruikt, wat voor het verschil tussen de cijfers zorgt.

Wanneer komen er nieuwe cijfers:
Voorlopige cijfers over het voorafgaande jaar verschijnen elk jaar in juni.
In december worden deze cijfers bijgesteld en krijgen de status nader voorlopig, omdat cijfers over zonnestroom en de noemers het jaar erop nog worden bijgesteld.
Definitieve cijfers verschijnen in december twee jaar na afloop van het verslagjaar.

2. DEFINITIES EN VERKLARING VAN SYMBOLEN

Vermeden verbruik van fossiele energie
Het vermeden verbruik van fossiele energie is de hoeveelheid fossiele energie (en kernenergie) die nodig geweest zou zijn als de hernieuwbare energie niet gebruikt zou zijn.
Bij de berekening van vermeden verbruik van fossiele energie gaat het om de som van:
1. Het vermeden verbruik van fossiele energie door de binnenlandse productie van elektriciteit, warmte en gas uit hernieuwbare bronnen.
2. Het vermeden verbruik van fossiele energie door de op de binnenlandse markt verkochte biobrandstoffen voor het wegverkeer.

De import en export van groene stroom telt niet mee.

Vermeden emissie van kooldioxide (CO2)
De hoeveelheid kooldioxide die uitgestoten zou zijn, wanneer er geen gebruik zou zijn gemaakt van de betreffende hernieuwbare energiebron. Gerekend is met referentietechnologieën die gedefinieerd zijn in het Protocol Monitoring Hernieuwbare Energie (RVO.nl en CBS, 2015). Het gaat hierbij om de binnenlandse productie van hernieuwbare elektriciteit, warmte en gas. De import van groene stroom telt niet mee.

Bij de berekening van de vermeden emissies kooldioxide wordt alleen gekeken naar de vermeden emissies bij de productie van hernieuwbare elektriciteit, warmte en gas. Er wordt niet gekeken naar de verschillen tussen hernieuwbare en fossiele energie bij de winning en omzetting van brandstoffen en bij het maken van installaties voor de productie van elektriciteit, warmte en gas.

Hernieuwbare energie
Energie uit wind, waterkracht, zon, bodem, buitenluchtwarmte en biomassa. Dit is energie uit natuurlijke processen die constant worden aangevuld.

Fossiele energie
Energie uit aardgas, aardolie, steenkool of radioactief materiaal. Dit is energie uit natuurlijke processen die niet of slechts zeer langzaam wordt aangevuld.

Verklaring van symbolen:

niets (blanco) : het cijfer kan op logische gronden niet voorkomen
. : het cijfer is onbekend, onvoldoende betrouwbaar of geheim
* : voorlopige cijfers
** : nader voorlopige cijfers

In deze tabel wordt het symbool niets (blanco) ook gebruikt voor cellen die nihil zijn.

3. KOPPELINGEN NAAR RELEVANTE TABELLEN EN ARTIKELEN

Relevante tabellen:

De belangrijkste aanverwante tabellen over hernieuwbare energie zijn:
- Hernieuwbare elektriciteit; productie en vermogen
- Biomassa; verbruik en energieproductie uit biomassa per techniek
- Hernieuwbare energie; verbruik naar energiebron, techniek en toepassing

Elektriciteitsproductie uit biomassa, waterkracht, wind en zon per maand is opgenomen in:
- Elektriciteitsbalans; aanbod en verbruik

De energiebalans staat hier:
- Energiebalans; aanbod, omzetting en verbruik
- Energiebalans; aanbod en verbruik, sector

De tabel die met deze tabel is opgevolgd staat in het archief:
Hernieuwbare energie; eindverbruik en vermeden verbruik fossiele energie,1990-2019

Relevant artikel:

Een toelichting bij de ontwikkelingen en een methodologische verantwoording is te vinden in de publicatie: Hernieuwbare energie in Nederland.

Meer informatie is te vinden op de themapagina Industrie en energie.

4. BRONNEN EN METHODEN

De onderzoeksmethode van deze tabel is te vinden in de onderzoeksbeschrijving Hernieuwbare energie.

De methode voor de berekening van zonnestroom is in 2018 gewijzigd en leidde tot een revisie van de cijfers vanaf 2012 tot 2017. De nieuwe methode is gepubliceerd in het artikel Zonnestroom dat in juni 2018 is verschenen.

De berekeningswijze voor hernieuwbare energie staat in meer detail beschreven in het Protocol Monitoring Hernieuwbare Energie (RVO.nl en CBS).

5. MEER INFORMATIE

Infoservice

Verveelvoudiging is toegestaan, mits het CBS als bron wordt vermeld.

Onderwerpen

Vermeden verbruik van fossiele energie

Het vermeden verbruik van fossiele energie is de hoeveelheid fossiele energie (en kernenergie) die nodig geweest zou zijn als de hernieuwbare energie niet gebruikt zou zijn.
Bij de berekening van vermeden verbruik van fossiele energie gaat het om de som van:
1. Het vermeden verbruik van fossiele energie door de binnenlandse productie van elektriciteit, warmte en gas uit hernieuwbare bronnen.
2. Het vermeden verbruik van fossiele energie door de op de binnenlandse markt verkochte biobrandstoffen voor het wegverkeer.
De import en export van groene stroom telt niet mee.

Vermeden verbruik

In deze tabel wordt als eenheid de TeraJoule (TJ) gebruikt. 
Dit is 1 000 000 000 000 joule (een 1 met 12 nullen). Een joule is een eenheid van energie die overeenkomt met 0,24 calorie. 
Een TJ komt overeen met 31 600 kubieke meter aardgas of 278 000 kilowattuur elektriciteit.

Vermeden emissie van kooldioxide (CO2)

Emissie: Uitstoot van een stof vanuit een bron. De hoeveelheid kooldioxide die uitgestoten zou zijn, wanneer er geen gebruik zou zijn gemaakt van de betreffende hernieuwbare energiebron. Gerekend is met referentietechnologieën die gedefinieerd zijn in het Protocol Monitoring Hernieuwbare Energie (RVO.nl en CBS, 2015). Het gaat hierbij om de binnenlandse productie van hernieuwbare elektriciteit, warmte en gas. De import van groene stroom telt niet mee.
Bij de berekening van de vermeden emissies kooldioxide wordt alleen gekeken naar de vermeden emissies bij de productie van hernieuwbare elektriciteit, warmte en gas. Er wordt niet gekeken naar de verschillen tussen hernieuwbare en fossiele energie bij de winning en omzetting van brandstoffen en bij het maken van installaties voor de productie van elektriciteit, warmte en gas.

Vermeden emissie

Emissie: Uitstoot van een stof vanuit een bron.
CO2: Kooldioxide. 1 kton = 1 000 ton = 1 miljoen kg.

Bron/techniek

Totaal energiebronnen

Het totaal van alle energiebronnen van hernieuwbare energie.

Waterkracht

Energie, opgewekt met behulp van vallend of stromend water.

Totaal windenergie

Energie, opgewekt met een windmolen of windturbine.
Windmolens staan op land, in binnenwateren of op zee. Windmolens in binnenwateren worden gerekend bij windenergie op land.

Windenergie op land

Windenergie afkomstig van windmolens op land. 

Ook de windmolens geplaatst in binnenwateren, zoals het IJsselmeer, vallen hieronder.

Windenergie op zee

Energie afkomstig van windmolens op zee.

In het najaar van 2006 is het eerste windpark op zee in gebruik genomen.

Totaal zonne-energie

Zonnestraling gebruikt voor de productie van warm water of elektriciteit door zonnecollectoren of zonnecellen. 
Zonne-energie die direct wordt benut en niet actief wordt verplaatst door een systeem (passieve zonne-energie) wordt niet meegenomen. 

Voorbeelden van passieve zonne-energie zijn verwarming van een gebouw of kas door de zon via een raam.

Zonnestroom
```
Zonnestraling omgezet in elektriciteit.
```
Zonnewarmte
```
Zonnestraling omgezet in warmte.
```

Totaal aardwarmte en bodemenergie

Aardwarmte en bodemwarmte is alle energie die afkomstig is van onder het vaste aardoppervlak.

Er wordt onderscheid gemaakt in aardwarmte en bodemwarmte. Bij aardwarmte gaat het om warmte afkomstig van een diepte van meer dan 500 meter; bij bodemwarmte van een diepte tot en met 500 meter.

Aardwarmte

Aardwarmte is bodemenergie die afkomstig is van een diepte van meer dan 500 meter.

Bodemenergie beneden deze diepte is afkomstig van processen in het binnenste van de aarde. Ook bekend als diepe bodemenergie of geothermische energie. Aardwarmte wordt doorgaans benut met behulp van een warmtewisselaar. Een warmtewisselaar is een apparaat waarin twee stromen samenkomen met verschillende temperaturen waarbij warmteoverdracht plaatsvindt van de stroom met de hoge temperatuur naar de stroom met de lage temperatuur. Een warmtewisselaar heeft in tegenstelling tot een warmtepomp heel weinig hulpenergie nodig.

Totaal bodemenergie

Warmte afkomstig van uitwisseling van energie met de atmosfeer.

Bodemenergie staat ook bekend als ondiepe bodemenergie en/of warmte/koudeopslag.

Bodemwarmte, totaal

Bodemenergie in de vorm van warmte. Het gaat om warmte uit de bodem tot en met een diepte van 500 meter en is afkomstig van uitwisseling van energie met de atmosfeer.

Bodemwarmte staat ook bekend als ondiepe bodemenergie en/of warmte/koudeopslag en wordt in de meeste gevallen met tussenschakeling van een warmtepomp benut.

Bodemwarmte, warmtepompen

Bodemenergie in de vorm van warmte, benut met behulp van warmtepompen.

Een warmtepomp is een apparaat waarmee warmte op een lage temperatuur door toevoer van hulp-energie (vaak elektriciteit) wordt omgezet in warmte bij hoge temperatuur. De werking komt overeen met die van een koelkast. Ook daar wordt warmte van lage temperatuur (in de koelkast) omgezet naar warmte van hoge temperatuur (buiten de koelkast).

Bodemwarmte, zonder warmtepompen

Bodemenergie in de vorm van warmte, benut zonder de hulp van warmtepompen.

Vaak gaat het om voorverwarming van ventilatielucht.

Bodemkoude

Bodemenergie in de vorm van koude.

Het gaat hierbij vaak om het oppompen van koud water voor de koeling van gebouwen, zonder gebruik te maken van een (omkeerbare) warmtepomp.

Buitenluchtwarmte

Warmte uit de buitenlucht. 

Deze wordt benut voor verwarming van woningen en utiliteitsgebouwen door gebruik te maken van een warmtepomp. Een warmtepomp is een apparaat waarmee warmte op een lage temperatuur door toevoer van hulp-energie (vaak elektriciteit) wordt omgezet in warmte bij hoge temperatuur. De werking komt overeen met die van een koelkast. Ook daar wordt warmte van lage temperatuur (in de koelkast) omgezet naar warmte van hoge temperatuur (buiten de koelkast).

Totaal biomassa

Plantaardig of dierlijk materiaal van recente oorsprong in gebruik voor productie van energie.

Voorbeelden zijn hout, mest en afval uit de voedselverwerkende industrie.

Afvalverbrandingsinstallaties

Het verbranden van afval door afvalverwerkingsinstallaties.

Alleen de energie geproduceerd door het verbranden van het deel van het afval dat van planten en dieren afkomstig is telt mee bij de hernieuwbare energie.

Bij- en meestoken biomassa in centrales

Bij- en meestoken van biomassa in elektriciteitscentrales.

Een voorbeeld is het meestoken van vaste biomassa in steenkolencentrales. Het gaat hierbij vaak om houtpellets. Pellets zijn geperste brokjes hout.

Totaal biomassa huishoudens

Het verbranden van hout binnen huishoudens door middel van een houtkachel en het verbruik van houtskool.

Biomassa huishoudens, openhaarden

Het verbruik van hout door huishoudens in een openhaard.

Biomassa huishoudens, inzethaarden

Het verbruik van hout door huishoudens in een inzethaard.

Inzethaard: Afsluitbare houtgestookte inbouw-kachel.

Biomassa huishoudens, houtkachels

Het verbruik van hout door huishoudens in een vrijstaande houtkachel.

Biomassa huishoudens, pelletkachels

Het verbruik van hout door huishoudens in een vrijstaande pelletkachel.

Biomassa huishoudens, houtskoolverbruik

Het verbruik van houtskool door huishoudens. Het betreft hier vooral het verbruik voor de barbecue.

Het vermeden verbruik van fossiele energie en de vermeden emissies van CO2 door het verbruik van houtskool zijn nihil.

Totaal biomassaketels bedrijven

Het verbranden van vaste en vloeibare biomassa voor decentrale elektriciteits- en warmteproductie.

Voorbeelden zijn verbranding van hout en papierslib.

Biomassaketels bedrijven, WKK

Verbranden van vaste en vloeibare biomassa in biomassaketels voor decentrale elektriciteitsproductie al dan niet in combinatie met warmteproductie.

De afkorting WKK staat voor warmte-krachtkoppeling: de gecombineerde opwekking van elektriciteit (kracht) en warmte.

In deze categorie zijn ook enkele installaties opgenomen die alleen elektriciteit produceren. Het meestoken van biomassa in kolencentrales valt niet onder deze categorie; zie hiervoor 'Bij- en meestoken biomassa in centrales'.

Biomassaketels bedrijven, alleen warmte

Het verbranden van vaste en vloeibare biomassa uitsluitend voor warmteproductie.

Het betreft meestal houtkachels en houtketels bij bedrijven die warmte opwekken.

Totaal biogas

Gas ontstaan door vergisting van organisch materiaal. 

Voorbeelden daarvan zijn slib uit afvalwaterzuivering, gestort afval(stortgas), groente, fruit en tuinafval (GFT), mest, mais en plantaardige reststromen uit de landbouw, agro-industrie en handel.

Biogas uit stortplaatsen

Uit het organische deel van gestort afval ontstaat stortgas. Een deel hiervan wordt nuttig gebruikt.

Biogas rioolwaterzuiveringsinstallaties

Actieve vergisting van organisch materiaal in rioolwaterzuiveringsinstallaties.

Biogas, co-vergisting van mest

Vergisting van mest in combinatie met ander plantaardig materiaal. 

Vaak maar niet altijd uitgevoerd door landbouwbedrijven. Tot en met 2004 opgenomen bij 'Overige biogas'. Vergisting van alleen mest (monovergisting) valt ook hieronder.

Overig biogas

Het gaat hierbij voornamelijk om vergisting van afval van plantaardige oorsprong in de industrie en om vergisting van groente- fruit- en tuinafval (GFT). 

Tot en met 2004 inclusief 'Biogas, co-vergisting van mest'.

Vloeibare biotransportbrandstof, totaal

Totaal vloeibare biotransportbrandstoffen: Brandstoffen gemaakt uit plantaardig of dierlijk materiaal voor vervoer en mobiele werktuigen. 

Het gaat hierbij om de biobrandstoffen die worden verkocht op de Nederlandse markt, veelal bijgemengd bij gewone benzine en diesel.

In deze tabel worden vanaf 2011 biobrandstoffen uitgesloten als ze niet voldoen aan de duurzaamheidscriteria uit de EU-Richtlijn Hernieuwbare Energie. Of er is voldaan aan de criteria wordt bepaald op basis van informatie van de Nederlandse Emissie-autoriteit (NEa). In de StatLine tabellen 'Biomassa, verbruik per techniek' en 'Vloeibare biotransportbrandstoffen' worden daarentegen alle biobrandstoffen meegenomen. Daardoor kan de verbruikte hoeveelheid biobrandstof in deze tabel afwijken van de verbruikte hoeveelheid in de andere tabellen.

Vloeibare biotransportbrandstoffen voor het wegverkeer vallen in deze tabel onder de energietoepassing 'vervoer'. Vloeibare biotransportbrandstoffen voor mobiele werktuigen in de bouw en de landbouw vallen in deze tabel onder de energietoepassing 'warmte'. Deze indeling komt voort uit de EU-richtlijn Hernieuwbare Energie.

Biobenzine

Biobrandstoffen die geschikt zijn om te gebruiken in benzinemotoren, meestal na bijmenging in gewone benzine. Een veel gebruikte vorm van biobenzine is bio-ethanol.

Biodiesel

Biobrandstoffen die geschikt zijn om te gebruiken in dieselmotoren, meestal na bijmenging in gewone diesel. HVO (hydrotreated vegetable oil) valt ook onder biodiesel.

Biokerosine

Kerosine gemaakt uit plantaardig of dierlijk materiaal. Ook wel bekend als sustainable aviation fuels (SAF) indien de brandstof op milieuvriendelijk wijze is gemaakt, in overeenstemming met Europese afspraken over duurzaamheid biobrandstoffen.

Energietoepassingen
- Totaal energietoepassingen
Perioden
- 2023
- 2024**
```
Nader voorlopige cijfers
```

Variabelen kunnen gesleept worden naar de kop, rijen of kolommen van de tabel. In de kop is maar één item van een variabele te selecteren.

Energietoepassingen Totaal energietoepassingen 

	Perioden Onderwerp
Bron/techniek	2023		2024**
	Vermeden verbruik van fossiele energie Vermeden verbruik	Vermeden emissie van kooldioxide (CO2) Vermeden emissie	Vermeden verbruik van fossiele energie Vermeden verbruik	Vermeden emissie van kooldioxide (CO2) Vermeden emissie
	TJ	kton	TJ	kton
Totaal energiebronnen	525 521	32 145	591 177	35 944
Waterkracht	681	40	659	38
Totaal windenergie	217 804	12 656	254 219	14 626
Windenergie op land	126 861	7 372	135 773	7 812
Windenergie op zee	90 943	5 285	118 446	6 815
Totaal zonne-energie	159 531	9 268	173 522	9 982
Zonnestroom	158 264	9 196	172 281	9 912
Zonnewarmte	1 266	71	1 242	70
Totaal aardwarmte en bodemenergie	12 647	704	13 753	767
Aardwarmte	6 791	381	7 489	420
Totaal bodemenergie	5 856	323	6 264	347
Bodemwarmte, totaal	4 536	246	4 938	271
Bodemwarmte, warmtepompen	4 346	236	4 748	260
Bodemwarmte, zonder warmtepompen	190	11	190	11
Bodemkoude	1 320	77	1 327	76
Buitenluchtwarmte	5 874	283	7 689	391
Totaal biomassa	128 985	9 195	141 335	10 140
Afvalverbrandingsinstallaties	21 582	1 238	20 762	1 183
Bij- en meestoken biomassa in centrales	31 971	3 028	26 821	2 540
Totaal biomassa huishoudens	11 600	653	11 680	656
Biomassa huishoudens, openhaarden	180	10	173	10
Biomassa huishoudens, inzethaarden	1 658	93	1 672	94
Biomassa huishoudens, houtkachels	7 698	433	7 663	431
Biomassa huishoudens, pelletkachels	2 064	116	2 172	122
Biomassa huishoudens, houtskoolverbruik
Totaal biomassaketels bedrijven	24 474	1 391	24 907	1 408
Biomassaketels bedrijven, WKK	13 688	783	13 736	780
Biomassaketels bedrijven, alleen warmte	10 786	607	11 171	628
Totaal biogas	11 201	667	11 110	660
Biogas uit stortplaatsen	297	17	251	15
Biogas rioolwaterzuiveringsinstallaties	2 057	120	1 994	116
Biogas, co-vergisting van mest	4 899	295	4 904	294
Overig biogas	3 949	235	3 960	235
Vloeibare biotransportbrandstof, totaal	28 157	2 218	46 056	3 693
Biobenzine	10 781	794	10 752	804
Biodiesel	14 730	1 196	30 187	2 444
Biokerosine	2 646	229	5 117	444

Bron: CBS

Vermeden verbruik fossiele energie en emissie CO2

Gewijzigd op: 19 december 2025